Instituti i Studimeve Politike (ISP) ka ndjekur me vëmendje dhe interes profesional vendimmarrjet e Gjykatës Kushtetuese lidhur me Rregulloren e Kuvendit, si dhe akte të tjera gjyqësore, përfshirë vendimmarrjen e Gjykatës Administrative të Shkallës së Parë lidhur me masat penalizuese të dhëna nga Kuvendi / Sekretariati për Procedurat, Votimet dhe Etikën ndaj disa deputetëve të opozitës. Në vlerësimin e përgjithshëm Kuvendi vijon të aplikojë praktika jo transparente dhe standarde të dyfishta në intepretimin dhe zbatimin e Rregullores lidhur me deputetët, si dhe nuk ka përmbushur ende standardin e konsultimit publik lidhur me nismat për ndryshime në Rregullore. Mbi bazën e ekspertizës së kontraktuar ISP ka adresuar disa rekomandime konkrete në legjislaturën e kaluar dhe të tanishme.
Gjithësesi, bazuar në rëndësinë dhe ndikimin e vendimmarrjes më të fundit të Gjykatës Administrative të Shkallës së Parë lidhur me shqyrtimin e masave disiplinore ndaj deputetëve të opozitës, ISP ndan me publikun një opinion të shkurtër paraprak: një opinion më i zgjeruar lidhur edhe me akte të GJEDNJ dhe praktika të mira në vendet e BE-së, si dhe rekomandime përkatëse për Kuvendin e RSH do të publikohet në të ardhmen.
Lidhur me pretendimet / komentet mbi rastin konkret, opinioni paraprak i ISP është si më poshtë:
Në rendin kushtetues shqiptar, Kuvendi gëzon autonomi në organizimin dhe funksionimin e tij, përfshirë ushtrimin e disiplinës parlamentare në bazë të rregullores së brendshme. Megjithatë, kjo autonomi nuk është absolute dhe nuk mund të interpretohet si një hapësirë e përjashtuar nga kontrolli kushtetues dhe juridik. Sipas nenit 4 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, shteti i së drejtës dhe parimi i supremacisë së Kushtetutës imponojnë që çdo organ publik të ushtrojë kompetencat e tij në përputhje me Kushtetutën dhe ligjin. Po ashtu, neni 42 garanton të drejtën për një proces të rregullt ligjor dhe mbrojtje efektive gjyqësore, ndërsa neni 17 kërkon që çdo kufizim i të drejtave të jetë proporcional dhe i domosdoshëm në një shoqëri demokratike.
Në këtë kuadër, masat disiplinore ndaj deputetëve, megjithëse burojnë nga rregullorja parlamentare, përbëjnë akte individuale që prodhojnë pasoja juridike konkrete mbi ushtrimin e mandatit dhe, për rrjedhojë, mbi të drejtën e përfaqësimit politik. Për këtë arsye, ato nuk mund të konsiderohen thjesht si akte të brendshme të parlamentit në kuptimin strikt të autodichia-s, por marrin natyrë funksionale administrative, në masën që ndikojnë drejtpërdrejt në një subjekt të caktuar.
Ligji nr. 49/2012 “Për organizimin dhe funksionimin e gjykatave administrative dhe gjykimin e mosmarrëveshjeve administrative” përcakton në nenin 7 dhe vijues se gjykatat administrative shqyrtojnë ligjshmërinë e akteve administrative individuale të organeve publike, kur këto akte cenojnë të drejta apo interesa të ligjshme. Në interpretim sistematik me Kushtetutën, nocioni i “organit publik” dhe “aktit administrativ” duhet kuptuar në mënyrë funksionale dhe jo vetëm formale, duke përfshirë çdo veprimtari që prodhon efekte juridike individuale jashtë një sfere thjesht të brendshme organizative.
Në rastet kur procedimi disiplinor parlamentar zhvillohet në kundërshtim me standardet themelore të procesit të rregullt – si p.sh. mungesa e dëgjimit të palës së prekur (parimi audi alteram partem), mungesa e arsyetimit të mjaftueshëm, apo vendosja e një mase qartësisht disproporcionale – kemi një tejkalim të kufijve të autonomisë parlamentare dhe një cenim të drejtpërdrejtë të të drejtave kushtetuese.
Në këto kushte, ndërhyrja e gjykatës administrative nuk përbën cenim të ndarjes së pushteteve, por ushtrim të funksionit kushtetues të kontrollit të ligjshmërisë, duke garantuar që çdo autoritet publik, përfshirë Kuvendin, të veprojë brenda kufijve të Kushtetutës dhe të drejtave themelore. Gjykata, në këtë rast, nuk zëvendëson vlerësimin diskrecional të parlamentit mbi masën disiplinore, por kufizohet në verifikimin e respektimit të procedurës, proporcionalitetit dhe barazisë para ligjit.
Konkluzion: Masat disiplinore parlamentare nuk janë, në vetvete, të përjashtuara nga kontrolli gjyqësor. Në rastet kur ato cenojnë të drejta kushtetuese për shkak të procedurës jo të rregullt, disproporcionalitetit apo trajtimit diskriminues, gjykata administrative ka juridiksion për të ushtruar kontroll mbi ligjshmërinë e tyre, në përputhje me Kushtetutën dhe ligjin nr. 49/2012.
